No. 13 Şaşırtma Safsataları argumentum ad ignorantiam
İspatlama Mecburiyeti Safsatası
İngilizcesi: Argument from Ignorance
Yok olduğunu ispat edemiyorum. Bu, var olduğunu göstermez.
Ha bu evde cin var. Kapi kendi kendine gıcırdayi. Yok diyorsan ispatla!
Uy, ispat edemem! Demek ki var!
İspat etmesi gereken “var” diyen. Bir de menteşeyi yağlayalum.
Nedir?
Bir şeyin yanlış olduğu kanıtlanamadı diye onu doğru saymak; ya da doğru olduğu kanıtlanamadı diye yanlış. Kanıt yokluğu, yokluğun kanıtı değildir; varlığın da değildir. “Bilmiyoruz” demektir.
Kalıbı
- Kimse X’in yanlış olduğunu ispat edemedi.
- Öyleyse X doğru. (Ya da tersi.)
Neden tutmaz?
İspat yükü iddia edendedir: “var” diyen gösterir. Yükü karşıya atınca imkânsız bir görev verilmiş olur; bir şeyin hiçbir yerde olmadığını kanıtlamak çoğu zaman mümkün değildir. Cin, hayalet, gizli plan: hepsi bu boşlukta yaşar. “Yokluğunu ispat et” demek tartışmayı kazanmaz, kilitler.
Nasıl yakalarsın?
- “Yanlış olduğunu ispat et” ya da “aksini kanıtlayamazsın” cümleleri.
- İddiayı ortaya atan, kanıt getirmek yerine kanıt istiyor.
- Bilgi boşluğu, sanki kanıtmış gibi kullanılıyor.
Ne dersin?
“İspat yükü sende; var diyen sensin. Neye dayanıyorsun?” Boşluğu kabul et ama doldurma: “Bilmiyoruz. Bilmemek, senin dediğin demek değil.”
Safsata olmadığı zaman
Kanıt yokluğu bazen gerçekten kanıttır: iyi arandıysa ve olsaydı bulunurdu. Buzdolabına baktım, süt yok; bu geçerli bir çıkarım. Masumiyet karinesi de böyle çalışır. Safsata, hiç aranmamış ya da aranması imkânsız bir şeyde varlık ya da yokluk ilan etmek.
Örnekler
- Sağlık“Bu bileziğin işe yaramadığını kimse kanıtlamadı.” Yaradığını da kimse kanıtlamadı; satan hariç.
- İş“Müşteri şikâyet etmedi, demek memnun.” Belki de sessizce başka yere gitti.
- Teknoloji“Telefonumun dinlenmediğini ispat edebilir misin?” Edemem; dinlendiğini de sen ispat edemezsin.
- Komşuluk“Komşunun kedimi zehirlemediğini nereden biliyorsun?” Bilmiyorum; zehirlediğini de bilmiyoruz.