No. 25 İstatistiksel Hata Safsataları
Yanlış Benzetme Safsatası
İngilizcesi: False Analogy
Bir yönden benziyor, demek ki her yönden benziyor. O iş öyle değil işte.
Vücut araba gibidur. Araba benzinle çalışur; ben de ne kadar yersem o kadar iyi çalışurum.
Doğru! Depoyu doldur!
Arabanın deposu dolunca durursun Dursun. Sen taşırayrsun.
Nedir?
İki şey bir açıdan benziyor diye, başka bir açıdan da benzediğini varsaymak. Benzetme anlatmaya yarar; kanıtlamaya yaramaz. Farklar benzerliklerden önemliyse benzetme çöker.
Kalıbı
- A, B’ye benzer. (bir yönden)
- B’nin şu özelliği var.
- Öyleyse A’nın da o özelliği var.
Neden tutmaz?
Benzetme, karmaşık şeyi tanıdık bir şeye çevirir; bu yüzden ikna edicidir. Ama her benzetmenin bir sınırı vardır ve safsata, sınırın geçildiği yerde başlar. Vücut bir açıdan arabaya benzer: yakıt ister. Başka açılardan benzemez: depo dolunca durmaz, fazlasını yağ olarak biriktirir. Benzetme ne kadar güzelse sınırı o kadar kolay unutulur.
Nasıl yakalarsın?
- “… gibidir” diye başlayan bir cümleden büyük bir sonuç çıkıyor.
- Benzerlik tek yönde; farklar hiç sayılmıyor.
- Benzetme açıklamak için değil, ispatlamak için kullanılıyor.
Ne dersin?
Farkları say: “Hangi yönden benziyor, hangi yönden benzemiyor? Bu sonuç için benzemesi gereken yön hangisi?” Sonra kendi benzetmeni koy: aynı şey başka bir şeye de benzer ve oradan tam ters sonuç çıkar.
Safsata olmadığı zaman
İlgili özellikte gerçekten benzeyen şeyler arasında kurulan benzetme güçlü bir akıl yürütmedir; tıpta hayvan deneyleri, hukukta emsal kararlar böyle çalışır. Fark, benzerliğin sonuçla ilgili olup olmadığında. Kalp ile pompa basınç konusunda gerçekten benzer; vücut ile araba yakıt konusunda değil.
Örnekler
- İş“Şirket bir ailedir.” Aile, kâr düşünce üyelerini işten çıkarmaz.
- Aile“Çocuk fidan gibidir, ne kadar sularsan o kadar büyür.” Fazla suyla fidan çürür; çocuk da.
- Teknoloji“Beyin bir bilgisayardır, güncellemek lazım.” Beynin güncelleme tuşu yok; uykusu var.
- Sağlık“Vitamin iyi geliyorsa çok vitamin daha iyi gelir.” Tuz da iyi gelir; çok tuz gelmez.